Wat is een muzieksleutel? Viool-, bas- en altsleutel
Vioolsleutel, bassleutel, altsleutel, tenorsleutel en de zeldzamere sleutels: welke noot ze aanwijzen, wie ze leest en waar de middelste C staat
Wat is een muzieksleutel?
Een muzieksleutel is het teken aan het begin van elke notenbalk dat zegt welke noot bij elke lijn en elke ruimte hoort. Zonder sleutel hebben de vijf lijnen van een notenbalk helemaal geen toonhoogte. Neem een noot op de tweede lijn van onderen: in de vioolsleutel is dat een g, in de bassleutel een b.
Je ziet de sleutel altijd als eerste op de regel, vóór de voortekening en de maatsoort, en hij wordt aan het begin van elke nieuwe regel opnieuw geschreven. Het woord is een vertaling van het Franse clef, “sleutel”: de sleutel ontsluit de notenbalk.
Houd de sleutel en de voortekening uit elkaar. De sleutel legt vast welke noot op welke lijn staat. De voortekening, de kruisen of mollen direct erachter, zegt welke van die noten je moet verhogen of verlagen. Toonhoogte is een van de elementen van muziek, en de sleutel is de manier waarop bladmuziek die vastlegt.
Waarom er meer dan één sleutel is
Een notenbalk bevat zelf ongeveer elf noten: vijf lijnen, vier ruimten ertussen en de ruimte erboven en eronder. Instrumenten bestrijken veel meer. Voor noten buiten de balk gebruikt muziek korte extra lijntjes, hulplijnen, en na twee of drie daarvan zijn noten niet meer in één oogopslag te lezen.
Elke sleutel schuift de balk omhoog of omlaag naar een ander deel van het bereik, zodat de noten van een instrument op de balk vallen en niet op een ladder van hulplijnen. Het verschil in getallen: de laagste noot van de cello, de open C-snaar (C2), staat in de bassleutel op de tweede hulplijn onder de balk. In de vioolsleutel zou dezelfde noot acht hulplijnen nodig hebben.
Dezelfde logica verklaart waarom partijen midden in een stuk van sleutel wisselen. Klimt een cello- of fagotpartij naar het hoge register, dan gaat de notatie van bassleutel naar tenorsleutel (bij de cello daarna naar vioolsleutel), en terug wanneer de lijn zakt. Een sleutelwisseling midden in een regel wordt kleiner gedrukt. Valt de wisseling aan het begin van een nieuwe regel, dan staat de nieuwe sleutel ook aan het einde van de regel ervoor, als waarschuwing.
Drie sleutelsymbolen: G, F en C
Elke sleutel die een toonhoogte vastlegt, is een van drie letters, getekend zodat hij één lijn van de balk aanwijst en benoemt.
| Symbool | Begonnen als | Zo wijst hij zijn lijn aan | De noot op die lijn |
|---|---|---|---|
| G-sleutel (vioolsleutel) | de letter G | de binnenste krul draait om de lijn | g boven de middelste C (G4) |
| F-sleutel (bassleutel) | de letter F | de twee puntjes staan boven en onder de lijn | f onder de middelste C (F3) |
| C-sleutel | de letter C | de inkeping waar de twee bogen samenkomen wijst naar de lijn | middelste C (C4) |
In middeleeuwse koraalboeken schreven kopiisten een van deze letters aan het begin van een notenlijn om de toonhoogte aan te geven. In de loop van de eeuwen werden de met de hand geschreven letters de tekens die we nu drukken, en daarom zit in de vioolsleutel nog steeds een g verborgen en in de bassleutel een afgeronde f.
De symbolen kunnen verschuiven. Zet dezelfde C-sleutel op een andere lijn, en die lijn wordt de middelste C: dat geeft een andere sleutel met een andere naam. Zo ontstaan de altsleutel, de tenorsleutel en de andere C-sleutels.
De vier sleutels die je het vaakst leest
Vioolsleutel en bassleutel dekken het grootste deel van de muziek die je tegenkomt. Altsleutel en tenorsleutel zijn de twee C-sleutels die nog dagelijks gebruikt worden. In de lijsten hieronder lopen lijnen en ruimten van onderen naar boven, met octaafnummers (middelste C = C4). Nootnamen zijn de letters c d e f g a b; in het Nederlands is b de gewone b, en b met mol heet bes.
Vioolsleutel of G-sleutel (G-sleutel op de tweede lijn)
De meest gebruikte sleutel. Hij wordt gebruikt voor hoge instrumenten en stemmen en voor de rechterhand in pianomuziek. Je ziet hem ook genoemd als solsleutel.
- Lijnen: E4, G4, B4, D5, F5
- Ruimten: F4, A4, C5, E5
Bassleutel of F-sleutel (F-sleutel op de vierde lijn)
De sleutel voor lage instrumenten en stemmen en voor de linkerhand in pianomuziek. Je ziet hem ook genoemd als fa-sleutel.
- Lijnen: G2, B2, D3, F3, A3
- Ruimten: A2, C3, E3, G3
Altsleutel (C-sleutel op de middelste lijn)
De vaste sleutel van de altviool. De middelste C staat op de derde lijn, precies in het midden van de balk.
- Lijnen: F3, A3, C4, E4, G4
- Ruimten: G3, B3, D4, F4
Tenorsleutel (C-sleutel op de vierde lijn)
Gebruikt voor het hoge register van de cello, fagot, trombone en eufonium. De middelste C staat op de tweede lijn van boven.
- Lijnen: D3, F3, A3, C4, E4
- Ruimten: E3, G3, B3, D4
Alt- en tenorsleutel hergebruiken wat je al weet
Je hebt geen nieuwe ezelsbruggetjes nodig voor de altsleutel en de tenorsleutel. De letters hangen samen met die van de vioolsleutel en de bassleutel:
| Sleutel | Noten | Opgebouwd uit |
|---|---|---|
| Altsleutel, lijnen | f a c e g | de ruimten van de vioolsleutel (f a c e) + g |
| Altsleutel, ruimten | g b d f | de lijnen van de bassleutel zonder de laatste a |
| Tenorsleutel, lijnen | d f a c e | d + de ruimten van de vioolsleutel (f a c e) |
| Tenorsleutel, ruimten | e g b d | de lijnen van de vioolsleutel zonder de laatste f |
Als je liever met solfège denkt: de lijnen van de altsleutel zijn fa-la-do-mi-sol en die van de tenorsleutel re-fa-la-do-mi.
Waar de middelste C staat in elke sleutel
De middelste C (C4) verbindt alle sleutels. Vind die eerst en je kunt van daaruit naar elke andere noot tellen.
| Sleutel | Waar de middelste C staat |
|---|---|
| Vioolsleutel | op de eerste hulplijn onder de balk |
| Bassleutel | op de eerste hulplijn boven de balk |
| Altsleutel | op de derde lijn (de middelste) |
| Tenorsleutel | op de vierde lijn |
| Sopraansleutel | op de eerste lijn (onderste lijn) |
| Mezzosopraansleutel | op de tweede lijn |
| Baritonsleutel | op de vijfde lijn (bovenste lijn) |
| Franse vioolsleutel | op de tweede hulplijn onder de balk |
| Subbassleutel | op de tweede hulplijn boven de balk |
Wil je horen waar deze noten liggen, open dan de virtuele piano, zet Nootnamen aan en zoek C4 in het midden van het toetsenbord. Speel de noten van de vioolsleutel en de bassleutel hierboven en je hoort de twee sleutels op die ene toets samenkomen.
De grote notenbalk
Piano- en harpmuziek gebruikt twee balken tegelijk: de vioolsleutel boven, de bassleutel eronder, links verbonden door een accolade. Dit paar heet de grote notenbalk. De middelste C staat tussen de twee balken op een eigen hulplijn en kan in beide worden geschreven: onder de bovenste balk of boven de onderste. De rechterhand speelt de bovenste balk, de linkerhand de onderste.
Alle sleutels: negen posities en twee bijzondere tekens
Zet de G-, F- en C-symbolen op alle lijnen waar musici ze hebben gebruikt en je krijgt negen sleutels. In lijsten van “zeven sleutels” staan de vioolsleutel, bassleutel, sopraansleutel, mezzosopraansleutel, altsleutel, tenorsleutel en baritonsleutel. De Franse vioolsleutel en de subbassleutel brengen het totaal op negen.
| Sleutel | Symbool en lijn | Lijnen, van onder naar boven | Waar je hem tegenkomt |
|---|---|---|---|
| Franse vioolsleutel | G-sleutel, lijn 1 | G4 B4 D5 F5 A5 | Franse viool- en fluitmuziek uit de 17e en 18e eeuw |
| Vioolsleutel | G-sleutel, lijn 2 | E4 G4 B4 D5 F5 | bijna overal |
| Sopraansleutel | C-sleutel, lijn 1 | C4 E4 G4 B4 D5 | oudere vocale en toetsmuziek, sommige solfègecursussen |
| Mezzosopraansleutel | C-sleutel, lijn 2 | A3 C4 E4 G4 B4 | oudere vocale muziek |
| Altsleutel | C-sleutel, lijn 3 | F3 A3 C4 E4 G4 | altviool |
| Tenorsleutel | C-sleutel, lijn 4 | D3 F3 A3 C4 E4 | hoge cello, fagot, trombone |
| Baritonsleutel | C-sleutel op lijn 5, of F-sleutel op lijn 3 | B2 D3 F3 A3 C4 | oudere vocale muziek |
| Bassleutel | F-sleutel, lijn 4 | G2 B2 D3 F3 A3 | bijna overal |
| Subbassleutel | F-sleutel, lijn 5 | E2 G2 B2 D3 F3 | zeldzaam, zeer lage partijen in oudere muziek |
Sommige combinaties ontbreken met opzet. Een G-sleutel op de derde lijn geeft bijvoorbeeld dezelfde nootindeling als de sopraansleutel, dus die heeft nooit een eigen naam nodig gehad.
Octaafsleutels
Een klein cijfer 8 onder de vioolsleutel betekent dat de muziek een octaaf lager klinkt dan geschreven. Gitaarmuziek en tenorpartijen gebruiken dit, omdat beide onder de vioolsleutelbalk klinken maar daarop makkelijker te lezen zijn. Een 8 boven de sleutel betekent een octaaf hoger, en hetzelfde idee werkt met de bassleutel.
Neutrale sleutel en tabulatuur
Twee tekens staan op de plek van een sleutel maar leggen geen toonhoogte vast. De neutrale sleutel, twee korte verticale streepjes, wordt gebruikt voor drums en ander ongestemd slagwerk: elke lijn of ruimte staat voor een instrument, zoals de snaredrum of de bassdrum. Tabulatuur (TAB), voor gitaar en bas, maakt van de lijnen snaren en van de cijfers erop frets.
Welk instrument leest welke sleutel
De meeste instrumenten leven in de vioolsleutel of de bassleutel. Enkele wisselen van sleutel als ze klimmen.
| Instrument of stem | Sleutel |
|---|---|
| Piano, harp | grote notenbalk (viool- + bassleutel) |
| Orgel | grote notenbalk plus een derde balk voor de pedalen, in de bassleutel |
| Viool, dwarsfluit, hobo, klarinet, saxofoon, trompet | vioolsleutel |
| Gitaar | vioolsleutel, vaak met de 8 eronder; klinkt een octaaf lager dan geschreven |
| Altviool | altsleutel, met de vioolsleutel voor hoge passages |
| Cello | bassleutel, met de tenorsleutel en vioolsleutel hoger |
| Fagot, trombone | bassleutel, met de tenorsleutel hoger |
| Contrabas, basgitaar | bassleutel; beide klinken een octaaf lager dan geschreven |
| Sopraan- en altstem | vioolsleutel |
| Tenorstem | octaafvioolsleutel, of bassleutel als tenoren een balk delen met bassen |
| Bariton- en basstem | bassleutel |
| Drumstel en ongestemd slagwerk | neutrale sleutel |
Zo kiezen notatieprogramma’s en MIDI-omzetters een sleutel
Notatieprogramma’s als MuseScore en Dorico bepalen de sleutel aan de hand van het instrument dat je toevoegt: kies een cello en de balk opent in de bassleutel, kies een altviool en je krijgt de altsleutel. Je kunt hem veranderen of midden in een partij een sleutelwisseling invoegen.
Een MIDI-bestand is een ander geval. Dat bewaart welke noten klinken, wanneer en hoe hard, en niets over sleutels. Elk programma dat MIDI omzet in bladmuziek moet dus aan de hand van de toonhoogtes een sleutel kiezen.
De MIDI naar bladmuziek-omzetter van Tuneonmusic gebruikt een eenvoudige regel. Per partij sorteert hij alle noten op toonhoogte en pakt de middelste (de mediaan): ligt die op of boven de middelste C, dan krijgt de partij de vioolsleutel; ligt hij eronder, dan de bassleutel. Een pianopartij op één spoor wordt over een grote notenbalk verdeeld bij de middelste C, of bij C3 of C5 als je een andere handverdeling kiest.
Die regel heeft grenzen. De omzetter schrijft alleen viool- en bassleutel, geen alt-, tenor- of octaafsleutels. Een altvioolpartij komt dus in de vioolsleutel of bassleutel uit in plaats van de altsleutel. Een gitaarpartij staat in MIDI op de toonhoogte die klinkt, dus kan hij een octaaf lager uitkomen dan gitaarmuziek wordt geschreven, soms in de bassleutel. Heb je de sleutel van je eigen instrument nodig, open het resultaat dan in een notatieprogramma en pas hem daar aan.
Zo lees je elke sleutel in drie stappen
- Benoem het symbool. Een krul betekent G, twee puntjes betekenen F, een ingekeepte haak betekent C.
- Zoek zijn lijn. Die lijn is G4, F3 of de middelste C.
- Tel stap voor stap. Elke lijn of ruimte omhoog is de volgende letter (a tot g, dan weer a); elke stap omlaag is de letter ervoor.
Kun je een noot zo benoemen, dan vertelt zijn vorm hoe lang je hem moet aanhouden, en daar gaan nootwaarden over. Begin met de sleutel van je eigen instrument. Pianisten leren viool- en bassleutel samen, en de tabel met de middelste C hierboven is de snelste manier om ze te verbinden.
Nog een gewoonte die de moeite waard is: lijkt een geschreven partij veel te laag of veel te hoog, controleer dan eerst de sleutel en pas daarna de noten. Dezelfde kop op dezelfde lijn is in een andere sleutel een andere noot.
Veelgestelde vragen over muzieksleutels
Wat is een muzieksleutel?
Een muzieksleutel is het teken aan het begin van elke notenbalk dat vastlegt welke noot bij welke lijn en welke ruimte hoort. Zonder sleutel hebben de vijf lijnen geen toonhoogte.
Wat is het verschil tussen de vioolsleutel en de bassleutel?
De vioolsleutel (G-sleutel) wijst de tweede lijn aan als g en wordt gebruikt voor hoge instrumenten en stemmen. De bassleutel (F-sleutel) wijst de vierde lijn aan als f en wordt gebruikt voor lage instrumenten en stemmen.
Welke sleutels bestaan er?
Er zijn drie sleutelsymbolen (G, F en C) in negen posities. De vier die je het vaakst leest, zijn de vioolsleutel, bassleutel, altsleutel en tenorsleutel. De neutrale sleutel (voor slagwerk) en tabulatuur wijzen geen toonhoogte aan.
Welke sleutel gebruikt een gitaar?
De vioolsleutel, vaak met een klein cijfer 8 eronder. Een gitaar klinkt hoe dan ook een octaaf lager dan geschreven.
Welke twee sleutels vormen de grote notenbalk?
De vioolsleutel op de bovenste balk en de bassleutel op de onderste, verbonden door een accolade. De middelste C staat ertussen op een hulplijn.
Welke sleutel leer ik het eerst?
De sleutel van je eigen instrument: de vioolsleutel voor de meeste hoge instrumenten en stemmen, de bassleutel voor lage. Pianisten leren beide tegelijk, te beginnen bij de middelste C.