Wat is een arpeggio? Gebroken akkoorden uitgelegd
Wat het woord betekent, hoe je van elk akkoord een arpeggio maakt, waar je het in echte muziek hoort en hoe je het op piano speelt
Wat is een arpeggio?
Een arpeggio is een akkoord waarvan je de noten na elkaar speelt, meestal van laag naar hoog of van hoog naar laag, in plaats van allemaal tegelijk. Neem het C-majeurakkoord (C, E en G): als arpeggio klinkt dat als C–E–G–C, één noot tegelijk. In de muziek heet dit ook wel een gebroken akkoord.
Het woord is Italiaans. Het komt van arpeggiare, “op de harp spelen” (arpa is harp): een harpist tokkelt de snaren van een akkoord immers een voor een. Je spreekt het uit als ar-PED-zjo en het meervoud is arpeggio’s.
Het verschil hoor je direct. Open de pianoakkoordzoeker, kies C-majeur en klik op Afspelen: de drie noten klinken tegelijk als één blok. Klik op Arpeggio en dezelfde noten klinken na elkaar, van onder naar boven. Het akkoord blijft hetzelfde, alleen de timing verandert.
Arpeggio’s zitten overal: in pianobegeleidingen, gitaarpatronen, bugelsignalen, gamemuziek en in de oefeningen waarmee piano- en vioolleerlingen elke dag warm spelen. Als je ze eenmaal herkent, hoor je ze in veel muziek die je al kent.
Zo bouw je een arpeggio van elk akkoord
Schrijf de noten van het akkoord van laag naar hoog op, speel ze in die volgorde en voeg bovenaan de grondtoon een octaaf hoger toe. Terug naar beneden draai je de volgorde om.
| Akkoord | Noten van het akkoord | Arpeggio van één octaaf (omhoog) |
|---|---|---|
| C-majeur | C, E, G | C–E–G–C |
| a-mineur | A, C, E | A–C–E–A |
| G-majeur | G, B, D | G–B–D–G |
| F-majeur | F, A, C | F–A–C–F |
| G7 (dominantseptiemakkoord) | G, B, D, F | G–B–D–F–G |
| Cmaj7 (grote septiem) | C, E, G, B | C–E–G–B–C |
| B-verminderd septiemakkoord | B, D, F, As | B–D–F–As–B |
Een paar dingen volgen hieruit:
- Een arpeggio heeft minstens drie verschillende noten. Twee noten die heen en weer gaan zijn een triller of tremolo, geen arpeggio.
- Drieklanken geven arpeggio’s van vier noten binnen één octaaf (drie akkoordnoten plus de grondtoon bovenaan). Septiemakkoorden geven er vijf.
- De richting is vrij. Omhoog, omlaag of omhoog en weer omlaag: het blijft een arpeggio.
- Het bereik ook. Over twee octaven wordt C-majeur C–E–G–C–E–G–C. Pianisten oefenen ze vaak over twee of vier octaven.
De kleur van het akkoord bepaalt de klank. Een majeur-arpeggio klinkt helder en rustig, een mineur-arpeggio donkerder en een verminderd septiemakkoord gespannen, alsof het ergens naartoe wil.
Arpeggio, akkoord, gebroken akkoord en toonladder
Een arpeggio gebruikt dezelfde noten als zijn akkoord, op verschillende momenten. Een toonladder gebruikt andere noten: die vult elke stap tussen de akkoordtonen op.
Akkoord of arpeggio. Bij een akkoord beginnen de noten tegelijk. Bij een arpeggio beginnen ze na elkaar, en ze kunnen doorklinken en elkaar overlappen (op piano met het rechterpedaal ingedrukt) of kort worden gespeeld. Je oor hoort nog steeds de harmonie, en daarom kan een snelle arpeggio een akkoord vervangen.
Gebroken akkoord of arpeggio. De term “gebroken akkoord” heeft twee betekenissen, en daar komt de meeste verwarring vandaan:
- In het dagelijks gebruik is een gebroken akkoord elk akkoord dat in losse noten is opgedeeld. In die zin is elke arpeggio een gebroken akkoord.
- In engere zin, zoals sommige pianodocenten en lesmethoden het gebruiken, loopt een arpeggio rechtdoor over de akkoordtonen, een of meer octaven omhoog en weer omlaag. Een gebroken akkoord is dan een kort patroon dat op zichzelf terugkeert en zich herhaalt, zoals C–G–E–G.
Toonladder of arpeggio. De C-majeurtoonladder loopt stap voor stap: C–D–E–F–G–A–B–C. De C-majeur-arpeggio springt tussen akkoordtonen: C–E–G–C. Hij beslaat hetzelfde octaaf met de helft van de noten, en klinkt daardoor wijder en opener.
| Noten van C-majeur | Timing | Voorbeeld | |
|---|---|---|---|
| Akkoord | C, E, G | tegelijk | C+E+G in één keer |
| Arpeggio | C, E, G | na elkaar, in volgorde | C–E–G–C |
| Gebroken akkoord (engere zin) | C, E, G | na elkaar, in een terugkerend patroon | C–G–E–G |
| Toonladder | alle zeven noten van de toonsoort | na elkaar, stap voor stap | C–D–E–F–G–A–B–C |
Arpeggio’s in echte muziek
Arpeggio’s en gebroken akkoorden lopen door klassieke muziek, volksliedjes en bugelsignalen. Deze voorbeelden zijn vrij van rechten en laten elk een ander gebruik zien.
Bach, Prelude in C-majeur (BWV 846). Het eerste stuk van Das Wohltemperierte Klavier, deel I (1722), is maat voor maat opgebouwd uit gebroken akkoorden. De eerste maat is C-majeur: C–E–G–C–E, daarna G–C–E, en die figuur van acht noten herhaalt zich om de maat te vullen. Bijna elke volgende maat doet hetzelfde met een nieuw akkoord, dus de harmonie wisselt per maat terwijl het patroon blijft. In engere zin is het een gebroken-akkoordpatroon, want de figuur keert terug voordat hij zich herhaalt.
Beethoven, Maanlichtsonate (op. 27 nr. 2), eerste deel. De rechterhand speelt steeds Gis–Cis–E boven een lage Cis in de bas. Die drie noten vormen het cis-mineurakkoord, beginnend bij gis. Ze zijn in drieën gegroepeerd, als triolen, en de steeds terugkerende figuur geeft het deel zijn langzame, wiegende karakter.
Albertibas. Een linkerhandpatroon dat een akkoord speelt als laag–hoog–midden–hoog: voor C-majeur C–G–E–G. De naam komt van de Italiaanse componist Domenico Alberti en je hoort het aan het begin van Mozarts Pianosonate in C-majeur, K. 545, onder de melodie in de rechterhand. In engere zin is het een gebroken akkoord, omdat de lijn op zichzelf terugkeert.
Bugelsignalen. Een bugel heeft geen ventielen en kan alleen de natuurtonen van zijn buis spelen. In het bereik waarin hij meestal klinkt, vormen die samen één majeurakkoord, dus bugelsignalen bestaan grotendeels uit arpeggiovormen. Het instrument is er als het ware voor gebouwd.
Arpeggio’s geven ook melodieën vorm. Een melodie die tussen akkoordtonen springt klinkt sterk en helder, en die truc kun je zelf toepassen als je een melodie schrijft.
Zo staat een arpeggio in de bladmuziek
De meeste arpeggio’s staan gewoon noot voor noot uitgeschreven, zoals elke melodie: de akkoordtonen staan na elkaar op de balk, vaak met een gemeenschappelijke balk verbonden.
Een gespreid akkoord (Engels: rolled chord) is de uitzondering. Dat staat als een gewoon akkoord met een golvende verticale lijn ervoor. De golflijn betekent dat je de noten snel van onder naar boven uitspreidt, zodat het akkoord als op een harp uitrolt in plaats van in één klap te klinken. Moet de roll van boven naar beneden, dan krijgt de lijn een pijltje omlaag. Sommige partituren schrijven in plaats daarvan het Italiaanse arpeggiando of arpeggiato.
Zo speel je een arpeggio op piano
Op piano is de grote uitdaging dat je hand over meer toetsen moet bewegen dan vijf vingers kunnen bereiken. Deze vingerzettingen gelden voor C-majeur (1 is de duim, 5 de pink). Andere akkoorden volgen hetzelfde principe, maar de duim komt op andere plekken.
Eén octaaf (C–E–G–C)
- Rechterhand: 1–2–3–5 omhoog, 5–3–2–1 omlaag.
- Linkerhand: 5–4–2–1 omhoog, 1–2–4–5 omlaag.
Twee octaven (C–E–G–C–E–G–C)
- Rechterhand: 1–2–3–1–2–3–5. Nadat vinger 3 de G heeft gespeeld, gaat de duim onder de hand door naar de volgende C.
- Linkerhand: 5–4–2–1–4–2–1. Nadat de duim de C heeft gespeeld, kruist vinger 4 eroverheen naar de volgende E.
Je ziet dat de rechterhand vinger 4 overslaat en de linkerhand vinger 3. Enkele tips voor een gelijkmatige klank:
- Houd de pols recht en laat de onderarm zijwaarts meebewegen, zodat de duim nooit hoeft te springen.
- Laat de duim al onderweg gaan terwijl vinger 2 en 3 nog spelen.
- Luister of de duimnoot er even uitsteekt. Hoor je dat, speel dan langzamer.
Beide vingerzettingen kun je uitproberen op de virtuele piano met je computertoetsenbord of een MIDI-keyboard.
Arpeggio’s op gitaar en andere instrumenten
Elk instrument kan arpeggio’s spelen.
- Gitaar: houd een akkoordgreep vast en tokkel de snaren een voor een in plaats van te slaan. Fingerstyle-patronen zijn arpeggio’s, en bij sweep picking (een snelle haal over meerdere snaren) klinken razendsnelle arpeggio’s in rock- en metalsolo’s.
- Instrumenten met één stem: een trompet, fluit of zanger speelt maar één noot tegelijk, dus arpeggio’s zijn hun manier om een akkoord te laten horen.
- Vroege gamemuziek: geluidschips hadden weinig stemmen (de SID-chip van de Commodore 64 had er drie), dus componisten speelden akkoorden als snelle arpeggio’s om stemmen over te houden voor bas en drums. Dat glinsterende geluid werd een kenmerk van chiptune.
Arpeggio en arpeggiator
Een arpeggio is de muzikale figuur. Een arpeggiator is een functie op synthesizers en keyboards die de noten die je vasthoudt voor je als arpeggio afspeelt, in het tempo dat je instelt.
De virtuele synthesizer heeft er een. Zet Arp aan, houd een akkoord vast en kies een Patroon: Omhoog, Omlaag, Op en neer, Zoals gespeeld of Willekeurig. Met Snelheid stel je de notenlengte in (achtste noten, achtste triolen of zestiende noten ten opzichte van het tempo), met Octaven hoeveel octaven het patroon beslaat (maximaal drie) en met Vasthouden blijft de arpeggio doorklinken nadat je de toetsen loslaat.
Probeer het met a-mineur. Houd A, C en E vast, kies Omhoog en zet Octaven op 2: je hoort A–C–E–A–C–E, waarna de cyclus weer onderaan begint. Kies Op en neer, en het patroon draait bovenaan om zonder de hoogste of laagste noot te herhalen.
Zo oefen je arpeggio’s
Arpeggio’s helpen je handen akkoordtonen te vinden zonder te kijken, en ze leren je oor hoe elk akkoord klinkt. Een eenvoudige routine:
- Begin met akkoorden op witte toetsen: C-majeur, G-majeur, F-majeur en a-mineur. Voeg daarna d-mineur en e-mineur toe.
- Speel met één hand tegelijk en in een langzaam tempo. Zeg de nootnamen hardop: “C, E, G, C.”
- Gebruik een metronoom. Zet de online metronoom op een tempo waarbij elke noot gelijkmatig klinkt, speel een noot per tik en verhoog het tempo met een paar BPM (tikken per minuut) per keer.
- Daarna met beide handen, eerst één octaaf, later twee.
Oefen ten slotte arpeggio’s in de toonsoorten van de stukken die je speelt. Staat een stuk in G-majeur, dan is de G-majeur-arpeggio een warming-up voor dat stuk, en herken je de akkoordvormen straks in de muziek zelf.
Veelgestelde vragen over arpeggio’s
Wat betekent arpeggio?
Arpeggio komt van het Italiaanse arpeggiare, “op de harp spelen” (arpa is harp). In de muziek is het een akkoord waarvan je de noten na elkaar speelt in plaats van tegelijk.
Wat is het verschil tussen een akkoord en een arpeggio?
Een arpeggio gebruikt dezelfde noten als het akkoord, maar speelt ze na elkaar. De harmonie blijft gelijk; alleen de timing verandert.
Wat is een gebroken akkoord?
In het dagelijks gebruik is dat elk akkoord dat in losse noten is opgesplitst, dus ook een arpeggio. Sommige pianodocenten bedoelen er een kort, terugkerend patroon mee, zoals C–G–E–G.
Hoeveel noten heeft een arpeggio?
Minstens drie verschillende noten. Een arpeggio van één octaaf over een drieklank heeft vier noten (bijvoorbeeld C–E–G–C), over een septiemakkoord vijf.
Hoe speel je een arpeggio op piano?
Voor C-majeur over één octaaf speel je rechts 1–2–3–5 en links 5–4–2–1. Bij twee octaven gaat de duim onder de hand door of de hand over de duim heen. Oefen langzaam en laat de noten gelijkmatig klinken.
Welke arpeggio’s leer je het eerst?
Begin met C-majeur (C–E–G), G-majeur (G–B–D), F-majeur (F–A–C) en a-mineur (A–C–E). Die gebruiken alleen witte toetsen, zodat je je kunt richten op vingerzetting en gelijkmatigheid.